Diplomatski odnosi između Crne Gore i Svete stolice od 1878. do 1918. godine – David Popović

„Diplomatski odnosi između Crne Gore i Svete stolice od 1878. do 1918. godine“

                       David Popović
Spec. spoljne politike i diplomatije

Uvod

Odnosi između Vatikana, tj. Svete stolice i Crne Gore bili su manje ili više intenzivni, zavisno od istorijskih okolnosti i aktuelnih interesa, puno prije nego što su ovi međunarodni subjekti dobili današnja imena. No, interesovanje za ovu tematiku ,,nije bilo predmet naučnog interesovanja, ako se apstrahuju fragmentarni doprinosi pojedinih autora /…/ ili pojedinačni pokušaji rijetkih autora…”[1] bez obzira na činjenicu da je svako istraživanje dragocjeno svjedočanstvo o bogatoj kulturnoj, političkoj, državotvornoj i uopšte društvenoj istoriji Crne Gore. Zbog čega je to tako? Da li zbog nedostatka izvora tj. nepostojanja i nedostupnosti originalne i često nesistematizovane dokumentacije u nas (znatan dio istorijske dokumentacije nalazi se u arhivima raznih ministarstava i institucija drugih država) ili nemarnosti i inertnosti naučnih radnika ili, najprije, zbog nezainetresovanosti i, rekao bih, tradicionalne crnogorske potrebe da se čak i istraživanja koja se odnose na sopstveni nacionalni identitet i habitus ne konfrontiraju sa aktuelnim društvenim trenutkom i političkim akterima, tek činjenica je da je široj društvenoj zajednici ova tematika nepoznanica, a da je javnost u našoj zemlji prilično neobaviještena tj. neinformisana. Obuhvatiti tj. objediniti možda najživlji period u odnosima Crne Gore i Svete stolice – izazov je (i stoga ovaj doprinos). Tim prije što je period kojim se ovaj rad bavi od istorijskog značaja za postojanje Crne Gore i njeno priznavanje kao međunarodno priznate države.

U ovom radu se neću baviti odnosom Svete stolice i Kotorske biskupije iz dva razloga: teritorija nad kojom je ona imala jurisdikciju, u periodu kojim se bavi ovaj rad, nije bila u sastavu Crne Gore; Kotorska biskupija je istovremeno bila u sastavu zadarske nadbiskupije (prvi put se spominje 787. godine, a dukljansko-barskom metropolitu/nadbiskupiji pripada, s prekidima, u periodima od 1067. do 1078. i od 1089. do 1172).

 

Sveta stolica – pojam

Pojam Svete (Apostolske) stolice pojašnjava prof. dr Boris Vukićević u radu ,,Organizacija diplomatije Svete Stolice i njen istorijski razvoj”, gdje kaže: ,,U međunarodnim odnosima Sveta stolica je specifičan subjekt. Njen istorijski razvoj i trajanje njene diplomatije neuporedivi su sa bilo kojom državom ili organizacijom u svjetskoj istoriji. /…/ Često se, čak i u stručnoj literaturi, diplomatija Svete stolice naziva diplomatijom Vatikana. Još jedan termin koji se koristi kao sinonim za diplomatiju Svete stolice jeste papska (ili papinska) diplomatija.”[2] “ Pojam Svete stolice ima dva značenja: u užem smislu, ona podrazumijeva papu i njegov kabinet, a u širem, i cio niz dikasterija – kongregacija, komisija, tribunala, kancelarija, itd. U Zakoniku kanonskog prava papa Jovan Pavle II eksplicitno ističe da se termin Sveta stolica ne odnosi samo na papu već i na Državni sekretarijat, Savjet za javne poslove crkve i druge organe Rimske kurije.”[3]  I dalje: ,,Budući da je Sveta stolica član međunarodnih institucija, potpisnik konvencija, i da ona šalje i prima diplomatske predstavnike (akreditovane ,,presso la Santa Sede”), termin Svete stolice otklanja sve dileme i najpoželjniji je za upotrebu”.[4]  Sveta stolica djeluje kao vlada Rimokatoličke crkve (crkve kojoj pripada najveći broj hrišćanskih vjernika) i ,,prema internacionalističkoj doktrini, samo je Sveta stolica subjekt međunarodnih odnosa i, istorijski, samo je ona ulazila u odnose sa građanskim vlastima. Ona se posmatra kao dio Rimokatoličke crkve, ali onaj njen dio koji stupa u međunarodne odnose /…/ te je, stoga, danas prihvaćeno da je, što se tiče međunarodnih odnosa, subjekt Sveta stolica, koju čine papa, kardinal i Rimska kurija, a koja ne postoji bez Rimokatoličke crkve, čiju vrhovnu strukturu ona predstavlja”.[5]

Postojanje Barske biskupije (IX vijek) kao nasljednice nadbiskupije u Duklji, glavnom gradu rimske provincije Prevalis (pominje se još 599. godine), jasno upućuje na viševjekovnu jurisdikciju katoličke crkve na prostorima današnje Crne Gore. Odnosi Crne Gore i Svete stolice uspostavljaju se prije skoro hiljadu godina, tačnije tokom vladavine dinastije Vojislavljevića tadašnjom državom Dukljom čija je zvanična religija upravo bila katoličanstvo. Prepiske između dukljanskih vladara i tada Papske države (kao i njihovo učešće u izgradnji sakralnih objekata na teritoriji današnje Crne Gore) možemo okarakterisati kao prvu diplomatsku komunikaciju Svete stolice sa Crnom Gorom. Sve ovo će, 1077. godine, rezultirati krunisanjem Mihaila Vojislavljevića od strane pape Grgura VII. Mihailov sin, kralj Bodin, definitivno će promijeniti spoljno političku orijentaciju Duklje pomažući ustanke protiv Vizantije i podižući barsku biskupiju na rang nadbiskupije. Na Bodinov zahtjev, papa Kliment III barskom biskupu Petru piše 8. januara 1089. godine: ,,Stoga, dakle, opštom brigom navedeni i molbi Bodina, veleslavnoga kralja Slovena (regis Bodini gloriosissimi) naklonjeni, zahtjevu tvome udovoljavajući, smatramo i vjerujemo da je to pravedno i časno”.[6] O istorijskom nasljeđu i kontinuitetu nadbiskupije piše i biskup Josip Juraj Štrosmajer 1886. godine u pismu kardinalu Ludoviku Jakobiniju: “Prikladan naziv nove nadbiskupije bio bi: Dukljanska ili Barska nadbiskupija. Povijesno ispravniji naziv je dukljanska…”[7] Kontinuitet diplomatskih odnosa između dvije zemlje, kroz istoriju nekad i ne toliko dobar i živ, zavisno od interesa obije strane, a i uzimajući u obzir činjenicu da će pravoslavno hrišćansko učenje uzeti primat na teritoriji Crne Gore, može se pratiti i tokom vladavine ostalih crnogorskih dinastija. Tako isprekidani i često turbulentni odnosi opstaće sve do Berlinskog kongresa, nakon kojeg će Crna Gora, kao nezavisna država, potpisati Konkordat sa Svetom stolicom, 1886. godine.

Konkordat između Crne Gore i Svete stolice

Crna Gora i Berlinski kongres

Okončanjem Crnogorsko-osmanskog rata (1876-1878), takozvanog Veljeg rata, odnosno pobjedom u njemu, Crna Gora stiče veoma značajan ugled u svijetu, a kao krunu ratnih uspjeha doživjeće priznanje njene nezavisnosti i znatno proširenje teritorija na Berlinskom kongresu (13. juna – 13. jula 1878). Širenje teritorija Crne Gore na jugu (Bar 1878. i Ulcinj 1880.) kao i činjenica da na mnogim teritorijama koje je Crna Gora osvojila tokom Veljeg rata još uvijek živi znatan broj muslimana i katolika dovešće do potrebe usklađivanja vjerskih odnosa na teritoriji države i sprovođenja politike vjerske tolerancije (što je, takođe, bila i jedna od obaveza propisanih tj. prihvaćenih na Berlinskom kongresu) kao i do znatno veće zainteresovanosti Svete stolice za ostvarivanje i jačanje veza sa malom balkanskom državom Crnom Gorom kako bi se obezbijedijedila sigurnost katoličkom življu na crnogorskoj teritoriji. Kao prvi korak u nastojanju da ostvari ove obaveze, Nikola I Petrović će pokrenuti aktivnosti da ponovo uspostavi nadbiskupiju na teritoriji Crne Gore, čime bi svi katolici u Crnoj Gori bili pod njenom jurisdikcijom. Barska nadbiskupija je odlukom Svete stolice od 1867. (Breve Aeque principaliter) bila sjedinjena sa Skadarskom nadbiskupijom, a katolički vjernici sa tih područja pod austrougarskom zaštitom tj. direktnim uticajem. Dakle, trebalo je odvojiti Barsku nadbiskupiju od Skadarske i vratiti je na rang samostalne nadbiskupije. ,,To se nije moglo izvesti bez odluke i posredovanja Svete Stolice. Zato je knez Nikola I., koristeći se posredničkom ulogom svog prijatelja biskupa J. J. Strossmayera, godine 1879. pokrenuo pregovore sa Svetom Stolicom oko sklapanje konkordata, kojim bi na cjelovit način bio uređen pravni položaj Katoličke Crkve u Crnoj Gori.”[8] Pregovori između Svete stolice i Crne Gore trajali su punih osam godina, sve do 1886. kada je knjaz Nikola I Petrović–Njegoš potpisao Konkordat sa Vatikanom. Nakon Berlinskog kongresa u Crnoj Gori je živjelo svega 5 do 6 hiljada katolika (ne može se sa sigurnošću tvrditi jer su podaci različiti u različitim izvorima)[9] od kojih je većinski dio bio arbanaški/albanski. Osnovni razlog mučnih i dugotrajnih pregovora bio je vezan za ukidanje Barske nadbiskupije 1867. kada ju je papa Pije IX trajno pripojio Skadarskoj nadbiskupiji. Skadarska nadbiskupija bila je finansirana od strane Habzburške monarhije koja je predstavljala prijetnju maloj državi, kao što je bila Crna Gora.

Shvatajući ozbiljnost koju predstavlja upliv novca iz Beča u Skadar, a koji je imao uticaj na katolički živalj u Baru, knjaz Nikola I Petrović – Njegoš odlučuje da se obrati za pomoć đakovskom biskupu, Hrvatu Josipu Juraju Štrosmajeru, koji je u tom periodu takođe gajio loše mišljenje prema Habzburškoj monarhiji. Povodom katoličkog pitanja i sa željom da zaustavi uplitanje drugih zemalja u unutrašnje odnose i pitanja Crne Gore, tačnije da nagovijesti buduće uređenje položaja katolika u Crnoj Gori (uz uslov da predstavnici duhovne tj. crkvene vlasti budu iz redova domicilnih katolika, tj. da se mjesto njihovog rođenja ne nalazi van crnogorskih državnih granica: „Crna Gora, kao priznata nezavisna država, ne bi mogla podnositi da joj jedan dio državljana, ma u samo u duhovnom pogledu, zavisi od jedne vlasti koja se ne nalazi u njenoj granici…“[10] ), knjaz Nikola I Petrović 1879. godine šalje pismo Josipu Juraju Štorsmajeru. U tom diplomatskom pismu knjaz je zahtijevao da se što prije organizuju pregovori sa Svetom stolicom kao i da se uputi zahtjev za ponovno uspostavljanje Barske nadbiskupije, kojoj bi bili podređeni svi katolici sa teritorije Crne Gore, dok bi Sveta stolica određivala nadbiskupa. Kako bi dobio povjerenje Štrosmajera, knjaz Nikola takođe navodi kako bi upravo on, Štrosmajer, mogao biti prvi na čelu Barske nadbiskupije. Ovakvo obećanje, protivno činjenici da većinsko katoličko stanovništvo u Crnoj Gori čine Albanci, urodilo je plodom tako što je đakovski biskup Josip Juraj Štrosmajer preveo knjaževo pismo na italijanski jezik i, uz propratni hvalospjev, proslijedio isto Svetoj stolici, nakon čega zvanično započinju pregovori između Crne Gore i Svete stolice.

Početak pregovora

Sam početak pregovora bio je i u interesu Vatikana – da zaštiti katoličku manjinu, ali se postavljalo i pitanje novčanih nadoknada koje bi Crna Gora, u slučaju formiranja Barske nadbiskupije, morala da izdvaja za novog nadbiskupa kao i pitanje slobode njegovog odlučivanja i nesmetanog sprovođenja katoličke crkvene misije na teritoriji Crne Gore. Takođe, Sveta stolica je zahtijevala da se ponovo organizuje izučavanje katoličke vjere u školama, koje je knjaz Nikola prethodno zatvorio primoravajući katolike da izučavaju pravoslavlje, od čega se knjaz tokom pregovora branio izjavama da se nekim katoličkim biskupima dozvoljava organizovanje nastave u državnim školama. Što su pregovori dalje tekli, to se bilateralna situacija dalje komplikovala i usložnjavala. Nasuprot izraženoj želji za uspostavljanjem odnosa između Svete stolice i Crne Gore, papa Lav XIII zahtijeva od knjaza Nikole da obezbijedi osnivanje striktno katoličkih škola, zatim osnivanje bogoslovije, te insistira da knjaz ne bi trebalo da ima bilo kakvu nadležnost kada je u pitanju donošenje bilo kakvih odluka vezanih za uspostavljanje nadbiskupije i odabir biskupa, te, finalno, zahtjeva da u slučaju mješovitih brakova crnogorska Vlada i pravoslavna strana moraju da daju prednost katoličkoj strani koja bi propisivala uslove takvih brakova. Drugim riječima, takvim ugovorom bi se omogućilo širenje katoličanstva i konvertovanje pravoslavnog življa na teritoriji Crne Gore, te jačanje uticaja Svete stolice. Ovakve stavove iznio je vatikanski nuncij/kardinal Jakobini na diplomatskom sastanku sa knjazom Nikolom I Petrovićem – Njegošem, održanom u Beču, koji je bio osuđen na propast zbog činenice da su se stavovi pregovarača umnogome razlikovali. Naime, Sveta stolica je zahtijevala uređenje odnosa tako da katolička manjina bude privilegovana, dok, sa druge strane, knjaz Nikola nije želio da kompletnu jurisdikciju nad nadbiskupijom preda isključivo Vatikanu, te da crnogorska vlada bude marginalizovana i isključena pri donošenju odluka povodom imenovanja novog nadbiskupa (za koga je knjaz izrazito želio da imenuje Josipa Juraja Štrosmajera).

Nastavak pregovora

Ponovni pokušaj uspostavljanja bilateralnih pregovora desiće se tek na ljeto 1881. kada knjaz Nikola I Petrović – Njegoš u Rim šalje mitropolita Ilariona na pregovore sa, tada već, vrhovnim državnim sekretarom Jakobinijem, kako bi mitropolit predložio stvaranje detaljnog ugovora između Svete stolice i Crne Gore. Prijedlozi Crne Gore bivaju odbijeni uz obrazloženje da Sveta stolica pristaje jedino na uslove koje je iznijela tokom sastanka u Beču par godina ranije. Nakon dolaska takvih vijesti, doći će do još većeg zatezanja odnosa između Crne Gore i Vatikana. Svega godinu dana nakon pregovora crnogorskog mitropolita Ilariona sa Jakobinijem, knjaz Nikola I Petrović – Njegoš i njegova vlada objavljuju zabranu posjete skadarskog nadbiskupa Barskoj nadbiskupiji kao i zabranu posjete albanskih franjevačkih misionara parohijama u Crnoj Gori. Ovakve restriktivne mjere knjaza Nikole, činilo se, nijesu urodile plodom, ali njegovo intresovanje za ostvarivanje sporazuma između Crne Gore i Svete stolice nije gubilo na snazi. Godinu dana nakon zabrane posjete skadarskom nadbiskupu Crnoj Gori (1883.), knjaz Nikola I Petrović – Njegoš, nalazeći se u Beču, zatražiće sastanak sa papskim nuncijem Vanutelijem. Na tom sastanku knjaz Nikola je predložio nove uslove za sporazum, tačnije revidirao je već postojeće popuštajući u dijelu davanja ovlaštenja papskoj stolici da sama određuje nadbiskupe uz savjetovanje sa crnogorskim vlastima kada se uspostavi Barska nadbiskupija. Takođe je garantovao finansiranje nadbiskupa jednako kao što se finansira pravoslavni velikodostojnik (pet hiljada forinti), garantovao jednak status za katoličanstvo kao i za pravoslavlje kao i punu zaštitu katoličke crkve, dok je po pitanju mješovitih brakova garantovao da potpunu slobodu odabira i stvaranja uslova ostavlja bračnim supružnicima (što ne bi davalo primat ni katoličkom kleru ni pravoslavnom sveštenstvu da postavlja uslove sa jedne ili prihvata one sa druge strane). Na kraju, knjaz je predložio da sastavi dokument koji bi proslijedio Svetoj stolici na uvid. Nasuprot onome što je knjaz Nikola saopštio papinom nunciju Vanuteliju, pisani dokumenat koji mu je dostavljen bio je značajno drugačiji. Naime, dokument koji je knjaz poslao Svetoj stolici, a u kojem su se u 34 člana do detalja razrađivala pitanja i odnosi o kojima nije bilo ni pomena u razgovorima, bio je odraz nepovjerenja crnogorske vlade prema Vatikanu i ujedno dokumenat kojim knjaz Nikola i njegova Vlada zadržavaju skoro sve poluge moći, čak i zahtijevaju mnogo veća ovlašćenja Crne Gore za miješanje u poslove katoličke crkve na teritoriji Crne Gore. Ovim dokumentom garantovalo se slobodno praktikovanje katoličke vjere onako kako propiše crnogorska policija, takođe reguliše se izbor nadbiskupa kojeg bi odabrao papa uz odobrenje crnogorske Vlade i koja bi mogla da zahtijeva promjenu nadbiskupa a novoizabrani nadbiskup bi polagao zakletvu na poslušnost knjazu Nikoli i njegovoj vladi kao i da bude podređen zakonima Crne Gore. Obrazovanje bi ostalo državno, ali bi u školama sa katoličkom većinom uprava bila iz katoličkog reda. Mješoviti brakovi bi se zasnivali na potpunoj slobodi da bračni supružnici sami odaberu vjeru kojoj žele pripadati. Na kraju dokumenta je čak zahtijevano da tokom molitvi katolički svještenik mora uputiti i rečenicu u čast knjaževu. Ovakvi uslovi su bili dopadljivi đakovskom biskupu Josipu Juraju Štrosmajeru koji je od samog početka pregovora između Svete stolice i Crne Gore zagovarao ideju da Vatikan tj. Sveta stolica treba da popusti „čestitom i pobožnom knjazu Crne Gore“ i koji je zagovarao isti stav o mješovitim brakovima kakav je imao knjaz Nikola I Petrović – Njegoš. Sa druge strane, papin izaslanik Vanuteli izrazio je otvoreno nezadovoljstvo pisanim dokumentom tj. nacrtom sporazuma, izražavajući činjenicu da se on u mnogome razlikuje od onoga što je crnogorski knjaz govorio na sastanku, te da je takav nacrt sporazuma odraz nepovjerenja Crne Gore u Svetu stolicu, akcentujući da je sporazum neprihvatljiv i da ga suštinski čine samo zabrane i ograničenja.[11] Naposljetku, Sveta stolica ponovo odbija zahtjeve Crne Gore i prekida dalje pregovore sa njom.

Ponovno odbijanje pregovora i neprihvatanje zahtjeva Crne Gore dovelo je do uvođenja žestokih sankcija katoličkoj crkvi na teritoriji Crne Gore. Knjaz Nikola I Petrović je uz prijetnje zabranio skadarskoj nabiskupiji sve djelatnosti na teritoriji Crne Gore, a albanskom franjevačkom redu izrekao totalnu zabranu posjete Crnoj Gori. Svu odgovornost za potencijalne nemire i posljedice pripisao je direktno Svetoj Stolici. Sa diplomatskog stanovišta, uzimajući u obzir i okolnosti u tom periodu prekretnice politika u Evropi nakon Balkanskog kongresa, ovakav potez je bio prilično dobar jer je, zbog već postojećeg straha od sukoba na Balkanu, ovakvim činom knjaz Nikola suštinski izvršio pritisak na katoličko stanovništvo i crkvene adrese u Skadru i Baru, zbog čega su crkveni izaslanici iz tih centara talas pritisaka prenijeli direktno na Svetu stolicu, učestalim obraćanjem papi. Okrećući prilično nezahvalnu poziciju u svoju korist, umjesto strahovanja od upliva skadarske nabiskupije u unutrašnja pitanja katoličke crkve u Crnoj Gori, knjaz Nikola je na izvjestan način dobio „saveznika“ koji je u kontinuitetu iz Skadra zahtijevao od pape da razmotri Nikoline zahtjeve. Rezultat ovako mudrog spoljnopolitičkog poteza bila je posjeta skadarskog nadbiskupa Gverinija papi Lavu XIII kako bi razgovarao o pitanju Barske nadbiskupije i, u više navrata, zatražio da se postigne dogovor sa Crnom Gorom i vladom knjaza Nikole. U ovakvoj situaciji svoj interes za zastupanje Crne Gore vidio je i knjažev saveznik Josip Juraj Štrosmajer (posebno nakon sastanka knjaza Nikole sa bečkim parohom Maršalom u Bosni i Hercegovini), koji će u toku pritisaka Skadarske nabiskupije ostvariti značajne diplomatske kontakte. On je papskom nunciju Vanuteliju  predao pismo u kome obrazlaže stavove koje je knjaz Nikola već u par navrata iznio Svetoj stolici, sa akcentom da knjaz nikako neće pristati na uslov koji traži Sveta stolica po pitanju mješovitih brakova.[12] Kako bi osigurao svoj diplomatski uticaj na Svetu stolicu, Štrosmajer uključuje oca barnabita Čezara Tondinija dei Kvarengija kojem je papin nuncij Vanuteli zbog njegovog anganžmana u Srbiji (iz koje će kasnije biti uklonjen) osigurao preporuke za prijem kod pape Lava XIII i kardinala Jakobinija. Diplomatska igra između katoličkih sveštenika koji su zastupali ekumenizam (Štrosmajer i Tondini), Svete stolice (koja je do tada odbijala sve zahtjeve Crne Gore) i knjaza Nikole I Petrovića Njegoša rezultirala je povratkom Tondinija sa pregovora iz Rima/Vatikana sa optimističnim vijestima za Crnu Goru. Pregovori su mogli ponovo da počnu. Tondini je od strane Svete stolice bio delegiran da vodi pregovore sa knjazom Nikolom dok je, sa druge strane, Štrosmajer praktično bio glavna osoba za odabir budućeg nadbiskupa u Barskoj nabiskupiji. Za nadbiskupa je upravo Štrosmajer, u dogovoru sa protopopom Jovanom Sundečićem, knjazu predložio Šimuna Milinovića. Ovaj prijedlog prihvatio je i knjaz Nikola a kasnije i Sveta stolica. Problem koji je ostao neriješen i tokom druge posjete Vatikanu odnosio se na pitanje mješovitih brakova. Sveta stolica je nepopustljivo insistirala na primatu katoličke crkve u pogledu brakova dok je knjaz Nikola jednako uporno odbijao takvu ideju i svoj stav temeljio na tome da bračni supružnici trebaju da imaju mogućnost da sami odrede hrišćansko učenje kojem će pripadati. Pregovori su se vodili i oko mjesta gdje bi budući barski nabiskup trebao biti posvećen (Rim ili Cetinje) i ko bi to trebao da uradi. U pismu kardinalu Jakobiniju (od 9. avgusta 1886.) otac Tondini piše: “Knjaz svakako gaji nadu da će slavni đakovski nadbiskup /…/ postaviti na tron, da tako kažem, prvog crnogorskog nabiskupa u Baru. To bi bio savez srpstva sa hrvatstvom i kraj identifikacije srpske nacionalnosti sa pravoslavljem.”[13]

Potpisivanje

Pregovori su se bližili kraju. Kompromisno rješenje kardinala Jakobinija bilo je da dio o mješovitim brakovima ne uđe u sporazum već da se naknadno proslijedi diplomatskom notom, kako bi Sveta stolica ostala privržena sopstvenim stavovima dok bi, sa druge strane, Crnoj Gori bilo prihvatljivo da se sklopi sporazum.

Konačno, nakon osam godina mukotrpnih pregovora, diplomatskih koraka u možda jednom savršenom prikazu diplomatskih mehanizama i diplomatske profesije, na trećem sastanku Tondini i Jovan Sundečić pozvani su u Vatikan gdje je svečano pročitana diplomatska nota, a već sljedećeg dana, 18. avgusta u Đencanu, su delegati Crne Gore i delegati Svete stolice potpisali „Sporazum između Lava XIII i Nikole I, crnogorskog knjaza” sačinjen od četrnaest članova. Ivan Jakulj o ovome bilježi: ,,Prvi ugovor u obliku Konvencije Sveta Stolica je potpisala 1886. s knezom Nikolom I Petrovićem koji je u to vrijeme bio suveren samostalne Kneževine Crne Gore. Razlozi potpisivanja Konvencije su, za obje strane, osim vjerskih bili i politički. Većinski pravoslavnoj Crnoj Gori ugovor je priskrbio veliki politički ugled među zapadnoeuropskim zemljama, zatim joj je osigurao mir na granici s Austrijskim i Osmanlijskim Carstvom, a knezu Nikoli davao je nadu da će proširiti svoj utjecaj prema području gdje su bili nastanjeni Srbi. Za Katoličku Crkvu ugovor je značio zaštitu katolika u većinski pravoslavnoj državi, ali i model ugovora koji će se u budućnosti moći primijeniti u pravoslavnim zemljama. J. J. Strossmayer, koji je bio vrlo utjecajan u Rimskoj kuriji, smatrao je da će Konvencija pridonijeti ideji ujedinjenja Slavena, kojom se zajedno s njim oduševljavao tajnik kneza Nikole I i diplomat Jovan Sundečić.”[14]

Ratifikacija konkordata značila je i formalno razdvajanje Barske od Skadarske nadbiskupije: ,,Već sjutradan po ratifikaciji konkordata (8. X 1886), papa Lav XIII izdao je dekret o razdvajanju barske od skadarske arcibiskupije”.[15]

Cetinje je nakon Berlinskog kongresa i priznanja nezavisnosti Crnoj Gori postalo mali centar evropskih dešavanja. Na Cetinju se nalazilo 11 poslanstava (ambasada), međutim Vatikan nije imao svoje poslanstvo jer nije imao diplomatski status. Potpisivanje Konkordata sa Vatikanom značilo je da je jedna mala balkanska država garantovala manjinskoj religijskoj zajednici uvažavanje svih religijskih sloboda i da je spremna da vodi spoljnu politiku na nivou tada najrazvijenijih država Evrope. „Kao potvrda te prakse, na Cetinju je 1901. godine izgrađena katolička crkva i Župnički stan, nezvanična ljetnja rezidencija barskog nadbiskupa. Novčanu pomoć za gradnju su dali papa Lav XIII, J.J. Štrosmajer, italijanska kraljica Jelena i knjaz Nikola.“[16]

Nakon potpisivanja Konkordata između Svete Stolice i Crne Gore došlo je do žestokih rasprava između Austro-Ugarske i Vatikana. Posljednjim članom Sporazuma Crnoj Gori je bilo dozvoljeno štampanje Misala na ćirilici što se nije dopalo Austro-Ugarskoj kao ni većini zvaničnika tadašnje Svete stolice. Papa Lav XIII, kako bi smirio tenzije, pozvao je Barskog nadbiskupa Milinovića da bi, uz knjaževu saglasnost, došli do kompromisnog rješenja da Misal bude štampan glagoljicom. Nažalost, od svega trideset štampanih misala samo 12 je dospjelo u Crnu Goru od kojih je jedan Milinović lično udijelio knjazu Nikoli I Petroviću – Njegošu.

Nacrti i prepiska koji prethode potpisivanju Konkordata

Potpisivanju Konkordata između Crne Gore i Svete stolice prethodila su dva značajna nacrta konvencije o kojima svjedoče njihovi zapisi iz 1883. i 1886. godine kao i konačni nacrt konvencije, takođe izrađen 1886. godine. Nacrt konvencije iz 1883. godine sadrži 34 člana i u nacrtu se navodi da za opunomoćenog predstavnika Crne Gore knjaz Nikola bira „Njegovu Milost episkopa zahumskog i raškog Visariona“. U ovoj, prvoj verziji nacrta Konvencije, Crna Gora zahtijeva ingerencije od Svete stolice da, u slučaju da mjesto barskog nadbiskupa ostane upražnjeno, Knjaževina odredi katoličkog sveštenika koji će upravljati dijecezom do izbora novog nadbiskupa, kao i da većina poluga moći ostane upravo u rukama crnogorske vlasti. Ovaj nacrt biće korigovan 1886. godine  i sadžaće 16 članova u kojima će knjaz Nikola ponuditi Svetoj stolici da u slučaju upražnjenog mjesta Barske nadbiskupije Sveta stolica dobije pravo da odredi katoličkog sveštenika koji će upravljati nadbiskupijom uz dogovor sa crnogorskom vladom. Odabrani sveštenik koji bi upravljao dijecezom dobijao bi nadbiskupski prihod do imenovanja novog nadbiskupa koga bi Sveta stolica imenovala u što kraćem periodu. Nadbiskupski prihod iznosio bi pet hiljada franaka, kako je propisano u pređašnjem nacrtu konvencije iz 1883. godine. Barski nabiskup uživao bi potpunu slobodu  u vršenju crkvene službe i on bi imao pravo da, u dogovoru sa crnogorskom vladom, imenuje i opoziva paroha. Takođe u dogovoru sa crnogorskom vladom, nadbiskup bi imao pravo da osniva parohije i postavlja sveštenike. Novim, korigovanim nacrtom, crnogorska vlada garantuje da se neće miješati u pitanje mješovitih brakova. Katoličkom svešteniku odabranom od strane barskog nadbiskupa bilo bi odobreno da predaje vjeronauku u mješovitim školama u Crnoj Gori uz novčanu nadoknadu u istom iznosu kao davanja svim učiteljima u Crnoj Gori, dok će u dogovoru sa barskim nadbiskupom crnogorska vlada najbolje učenike poslati na studije u Rim uz godišnju novčanu nadoknadnu u iznosu od 200 franaka. Od stupanja na snagu konvencije, država Crna Gora bi u prvih pet godina slala po dva najbolja mladića svake godine dok bi, po isteku prvih pet godina, slala po jednog mladića uz obavezu da u Rimu uče i srpski jezik. Ova konvencija stupila bi na snagu odmah nakon što je ratifikuju knjaz Nikola i papa Lav XIII.[17]

Nakon što je crnogorska vlada poslala novi Nacrt konvencije Svetoj stolici, počinje intenzivna prepiska između Crne Gore i Svete stolice (o čemu svjedoče mnogobrojna pisma iz perioda od maja 1886. do decembra iste godine) između papskih izaslanika i crnogorskih predstavnika povodom razmatranja Nacrta. U svom pismu od 27. maja 1886. godine general franjevačkog reda Andrea Lupori izražava svoje mišljenje kardinalu Jakobiniju o kandidatu Šimunu Milinoviću za mjesto barskog nadbiskupa. On u uvodnom dijelu pisma navodi kako je od oca Bernardina dobio informaciju da  kardinal Jakobini podržava kandidaturu Milinovića dok u drugom dijelu pisma on opisuje kako je istog upoznao u Sinju 1876. godine te da je Milinović „prikladan i dostojan dužnosti“.[18]Takođe, u svom pismu Lupori opisuje Milinovića kao požrtvovanog direktora gimnazije koji je spreman „da odoli raznim iskušenjima“ i kog pamti kao prikladno obučenog čovjeka sa dovoljno kvaliteta da preuzme odgovornost sa pozicije biskupa. Već 28. maja kardinal Jakobini upućuje poziv svojim saradnicima kako bi razmotrili Nacrt konvencije. U njegovom pismu navodi se da se u Rimu nalazi jedan knjažev izaslanik te da knjaz želi da se dogovor postigne u što kraćem roku. Nakon sastanka Jakobinijevih saradnika sa sekretarom Kongergencije za inzvanredne crkvene poslove Luiđijem Galibertijem u Vatikanu 29. maja, na kojem se raspravljalo o Nacrtu Konkordata i imenovanju Milinovića za biskupa u Baru, kardinal Jakobini obraća se nedatiranim pismom  ministru inostranih djela Stanku Radonjiću. U istom ovom periodu u prepisci između predstavnika Svete stolice i Crne Gore možemo pronaći pisma koja dokumentuju način na koji su tadašnji katolički izaslanici iz Dubrovnika podržavali kandidaturu Šimuna Milinovića istovremeno unižavajući njegovog tadašnjeg protivkandidata kanonika Stojanovića. Jedno od takvih pisama je pismo biskupa Matea Vodopića kardinalu Jakobiniju od 2. juna 1886. godine. U ovom pismu biskup Vodopić navodi da sveštenik Stojanović nije dostojan funkcije biskupa, štaviše, u svom pismu on diskredituje i njegovu funkciju kanonika navodeći da „iako inteligentan, svoju pamet ne koristi zbog nemalih mana“ te „čini stvari koje ne priliče ni njemu ni njegovom položaju“.[19] Ovakav sadržaj pisma u savremenim međunarodnim odnosima mogli bi tumačiti kao lobiranje tadašnje Dubrovačke nadbiskupije u želji da na čelo Barske biskupije stupi Šimun Milinović. Svega nekoliko dana od dospijevanja pisma biskupa Matea Vodopića, kardinal Jakobini piše pismo biskupu Josipu Juraju Štrosmajeru u kome navodi da je Sveta stolica uzela u razmatranje Nacrt konvencije te da je izaslanik knjaza Nikole dočekan uz najveće počasti. Osim toga, on navodi da je već izvjesno da će papa odabrati Milinovića za barskog nadbiskupa te da njegov protivkandidat Stojanović „nije dobar kandidat i ne može dobro obavljati taj posao“. U narednom pismu crnogorskoj Vladi tj. ministru Radonjiću, od 12. juna 1886. godine,  kardinal Jakobini navodi da je papa Lav XIII uslišio želju knjaza Nikole te da je za barskog nadbiskupa odlučio da postavi Šimuna Milinovića,  i da od crnogorske Vlade očekuje saglasnost.

Nakon odluke da se na mjesto barskog nadbiskupa postavi Šimun Milinović, dalmatinski franjevac, uslijediće pismo Svete stolice ministru Radonjiću 9. jula 1886. godine u kojem se navodi da Sveta stolica prihvata Nacrt Konkordata uz zahtjev da se izmijene članovi 6 i 10, preciznije – da se iz člana 6 promijeni riječ dogovor u riječ sporazum te da se član 10 predloži kao posebna Vladina nota. Pregovori o ovim izmjenama vodiće se u vidu prepiske od 9. do 21. jula 1886. godine. U periodu između 21. jula i 2. avgusta iste godine ministar inostranih djela Stanko Radonjić uputiće kardinalu Jakobiniju pismo u kojem navodi da je Vlada Crne Gore na čelu sa knjazom Nikolom pristala na prijedlog izmjena predloženih od strane Svete stolice te da će Vlada iz Nacrta izostaviti paragraf o religioznom vaspitavanju djece iz mješovitih brakova. Ujedno, u ovom pismu ministar Radonjić navodi da će za lice koje će potpisati sporazum između Svete stolice i Crne Gore biti ovlašćen Jovan Sundečić koji će isto i dostaviti Svetoj stolici. U avgustu 1886. godine biće napravljen Nacrt Konvencije sa ispravkama koji sadrži 14 članova a za potpisnike biće naslovljeni Jovan Sundečić i kardinal Jakobini. Po prihvatanju novih uslova Nacrta Konvencije 9. avgusta biskup Štrosmajer u svom pismu kardinalu Jakobiniju predložiće da se u što kraćem roku za nabiskupa postavi Šimun Milinović te iznosi mišljenje da bi se novonastala nabiskupija trebala nazivati Dukljanska nadbiskupija u skladu sa istorijskim nazivom ali da smatra da bi i naziv Barska nadbiskupija bio opravdan uzimajući u obzir istorijsku činjenicu da je ista u 12. vijeku prenijeta u Bar. Zanimljivi podatak koji ilustrativno govori o  tadašnjim diplomatskim odnosima velikih sila istoka i zapada, kao i njihovim pretenzijama na male zemlje Balkana, možemo pronaći  u odlomku pisma profesora Solovjeva u kojem navodi kako je Konstantin Pobjedonocev, koji je u tom periodu bio na čelu Svetog Sinoda Ruske pravoslavne crkve, saznajući za novonastale odnose Svete Stolice i Crne Gore „proklinjao knjaza Crne Gore“ a kroz takav „napad bijesa da mu je pjena izbila na usta“.[20]

  1. avgusta 1886. godine kardinal Jakobini šalje pismo ministru Radonjiću u kojem ga obavještava da je Konvencija zvanično potpisana 19. avgusta, te odobrava da ista bude prepisana na pergament koji će se dostaviti knjazu Nikoli. Samo nekoliko dana nakon toga, 23. avgusta, kardinal Jakobini u pismu kardinalu Simeoniju traži da Papska Ekselencija ubrza slanje dekreta.
  2. septembra 1886. godine u Vatikan stiže Ratifikaciono pismo knjaza Nikole sa zvaničnim tekstom Konvencije između Svete stolice i Crne Gore nakon čega kroz nekoliko dana u Crnu Goru stiže potvrda pape Lava XIII za odobravanje sporazuma sa Knjaževinom a ista sadrži papin potpis ovjeren papskim pečatom. Sedmog oktobra iste godine sastavljen je zapisnik o razmjeni i potpisivanju ratifikacionih dokumenata konvencije u Apostolskoj palati u Vatikanu potpisan i pečatiran od strane sekretara Sundečića i kardinala Jakobinija.

Nakon potpisivanja Konvencije

Državni sekretarijat Svete Stolice 8. oktobra uputio je pisma Knjazu Nikoli, ministru Radonjiću, sekretaru Sundečiću i ministru Dimitriju Plamencu u kojima ih je obavijestio da su isti odlikovani od strane Svete stolice zbog svojih napora da se uspostave diplomatske veze između Crne Gore i Vatikana. Sveta stolica donijela je odluku da proglasi Knjaza Nikolu Kavaljerem prvog stepena reda Pija IX, ministra Radonjića Sveta stolica odlikovala je Velikim krstom reda Svetog Grgura Velikog, sekretara Sundečića Papa je imenovao za nosioca Velikog krsta Svetog Grgura Velikog dok je državnog sekretara Ministarstva inostranih djela Dimitrija Plamenca Sveta stolica imenovala za Komendatora reda Svetog Grgura Velikog. Istog dana monsinjor Močeni uputio je obavijest Sekretaru Svete Kongergencije za propagandu vjere da su razmijenjeni ratifikacioni instrumenti konvencije između Svete stolice i Crne Gore te da Sveta stolica može zvanično početi sa ponovnim uspostavljanjem Barske nadbiskupije sa Šimunom Milinovićem, novim nabiskupom. U tom obavještenju Močeni je zahtijevao od Svete stolice da pokrene postupak izrade neophodnih dokumenata (povelja) kako bi se zvanično obnovila Barska nadbiskupija. Zvanično, 27. novembra četiri povelje su poslate na adresu sekretara Sundečića u Kotor od strane monsinjora Močenija. Na ovako značajna odlikovanja Svete stolice učesnicima pregovora iz Crne Gore i Vatikana koji su doprinijeli prvom diplomatskom odnosu katoličkog zapadnog svijeta i države Crne Gore utemeljenim potpisivanjem Konkordata, knjaz Nikola odlučuje da pošalje tri odlikovanja Ordena Danila I izaslanicima Svete stolice. O tim odlikovanjima Ministarstvo inostranih djela 3. decembra 1886. godine  obavještava  kardinala Jakobinija uz molbu da ista proslijedi Državnom sekretarijatu Vatikana a diplome dostavi njihovim primaocima. O ovom diplomatskom činu svjedoči i obavještenje bečke juvelirnice „Majer i sinovi“ u kojem se navodi da je na zahtjev knjaza Crne Gore 9. decembra poslat „sandučić u vrijednosti od 640 fe. koji sadrži 3 odlikovanja ordena knjaza Danila I“ od kojih su 2 ordena prvog a jedan drugog stepena kao i potvrda istpoimene firme o prijemu od 19. decembra.[21]

Potpisivanje Konvencije 1886. nije bilo značajno samo u vjerskom već, prvenstveno, u političkom smislu. Crnoj Gori, maloj zemlji na vječito uzburkanom Balkanu, osiguralo je granični mir sa susjedima i donijelo ugled među zapadnoevropskim zemljama (o podgrijavanju nade Nikole I Petrovića za širenjem uticaja na region tj. okolne zemlje suvišno je i govoriti) a za Svetu Stolicu, osim što je njime obezbijeđena sigurnost katoličkog stanovništva u državi sa većinskim pravoslavnim življem, predstavljalo je model za buduće ugovore sa nekatoličkim  zemljama. U pismu državnom sekretaru kardinalu Rampoliju upućenom u maju 1892. monsinjor Azarijan izvještava o ciljevima i uticaju Austrijanaca, Francuza i Italijana na katoličko stanovništvo u Albaniji. U pismu kaže: ,,Drugi dio mog sastanka sa ambasadorom Francuske, gospodinom Kambonom, /…/, ticao se cilja austrougarske vlade da odustane od svog prava na zaštitu albanskog klera. /…/ Po mom mišljenju, rekao sam ambasadoru Francuske, postoji strah od simpatija koje iz dana u dan rastu među katolicima u Albaniji prema Crnoj Gori, pa bi austrougarska vlada novim konkordatom željela  da poboljša položaj katolika u Albaniji, kako katolici otomanske Albanije ne bi više zavidjeli svojim sunarodnicima i istovjernicima u Crnoj Gori. Austrougarska vlada  dobro primjećuje da, uprkos članu 9 Beogradskog mira, njen protektorat ne može da poboljša položaj katolika u Albaniji, a oni zavidni na položaj katolika u Crnoj Gori, koji je ostvaren potpisivanjem konkordata, pokazuju simpatije prema Vladi Crne Gore, i moguće je da u trenutku neke političke krize katolici otomanske Albanije požele da se pripoje Crnoj Gori, što nikako ne bi odgovaralo političkim interesima Austrije. Isti strah od pripajanja katolika otomanske Albanije Crnoj Gori tjera i Portu da pregovara sa Svetom Stolicom o potpisivanju konkordata kako bi se sve veća opasnost izbjegla.“[22] Dio pisma se odnosi i na pleme Mirdita i interes Francuske za moguće povećanje uticaja na ovu planinsku oblast na sjeveru Albanije i njeno stanovništvo koje bi realizovali preko monsinjora Prima Dobija, biskupa Mirdite.

U odnose sa Svetom Stolicom Porta se često miješala iako je, zvanično, propagirala ,,politiku nemiješanja“. Sveta stolica  je 1887. bila spremna da započne pregovore sa Visokom portom uzevši za osnovu prethodno potpisanu konvenciju sa Crnom Gorom“. U istom pismu iz maja 1892. Azarijan piše da je podsjetio turskog Velikog vezira Dževad-pašu da je ,,Veliki vezir ovu svoju namjeru ispoljio još 1887. godine kada je kao turski ministar na Cetinju vidio posljedice konkordata potpisanog sa Crnom Gorom kako po katolike u toj knjaževini, tako i po one u otomanskoj Albaniji“.[23]  Živa politička aktivnost koju potvrđuje ova prepiska nastavila se slanjem pisama u kojima se razmjenjuju stavovi o mogućem konkordatu po ugledu na onaj potpisan između Crne Gore i Svete stolice a koji bi se odnosio isključivo na katolike u Albaniji.

Prema riječima crnogorskog istoričara Živka Andrijaševića „za Crnu Goru je sklapanje konkordata (ugovora) sa Sv. Stolicom bilo značajno iz više razloga. Najprije, postojali su praktični razlozi koji su se ticali načina na koji će crnogorska država sprovoditi kontrolu nad Barskom nadbiskupijom. Potpuno vezivanje ove vjerske institucije za Crnu Goru značilo je mogućnost da se preko nje vrši poželjni uticaj na svijest njenih vjernika, kao i da se kod nje razvija osjećaj pripadnosti Crnoj Gori. Zatim, direktni sporazum Crne Gore s ovom vjerskom institucijom, kojim bi se ozvaničila izvjesna forma podređenosti Barske nadbiskupije crnogorskoj državi, značila bi potpuno eliminisanje prava Austrougarske da se na bilo koji način miješa u djelovanje katoličke crkve u Crnoj Gori ili da nastipa kao zaštitnik katolika u Knjaževini. I napokon, sporazum Knjaževine Crne Gore i Sv. Stolice doprinio bi njenom političkom ugledu i stvaranju predstave u javnosti da je Crna Gora vjerski tolerantna država, u kojoj svi inovjerci uživaju potpunu ravnopravnost. Ukoliko bi tražili suštinske uzroke potrebe za ovakvom predstavom o Crnoj Gori, onda bi ih našli u crnogorskim državnim aspiracijama prema okruženju, tačnije katoličkim plemenima u sjevernoj Albaniji. Buduće je podanike trebalo uvjeriti da im se dolaskom pod vlast crnogorskog knjaza garantuje najveći stepen vjerskih sloboda. Knjaz Nikola je garantovao Papi da će, ukoliko se rašire crnogorske granice i uveća broj katolika, osnovna polazišta ovog sporazuma važiti i za njih.“[24] Crnogorski knjaz je, očigledno radi uticaja na ovo stanovništvo, uložio dodatne napore, pa je, zahvaljujući njegovim naporima kao i naporima (panslaviste) Josipa Juraja Štrosmajera i molbama nadbiskupa Milinovića, papa (1887) odobrio da se službe u crnogorskim katoličkim crkvama obavljaju na staroslovenskom jeziku. Ovo je bio prvi slučaj na Balkanu takve vrste, a prva ovakva služba je održana tek 1894. godine.

Novi vijek i novi odnosi

Namjera da se Crna Gora i faktički razvija u pravcu savremenog multikulturnog društva potvrđena je i Ustavom iz 1905. i zakonima koji garantuju vjerske slobode u Knjaževini u kojoj su postojale ,,tri vjerske institucije: Pravoslavna (crnogorska) crkva, Barska nadbiskupija i Islamska zajednica. Pravoslavlje je imalo status državne religije, dok su sve ostale vjeroispovijesti uživale potpunu slobodu“[25],  što je navedeno u članovima 40. i 208. Ustava, a bliže regulisano članovima 207. i 208. Krivičnog zakona Knjaževine Crne Gore iz 1906. koji se odnose na represalije tj. kaznene odredbe u slučaju ispoljavanja bilo kakve vjerske netrpeljivosti.

Nakon Milinovićeve smrti, 24.03.1910. godine, za upravnika Barske nadbiskupije izabran je, kao privremeno rješenje, Metod Radić čiji izbor nije podržala Sveta stolica. Krajem 1911. godine papa Pio X prima u audijenciju Nikolu Dobrečića, katoličkog svještenika rodom iz Starog Bara a već u martu 1912. u Rimu Dobrečić je ustoličen za Barskog nadbiskupa (posvetio ga je kardinal Meri Del Val). Time je ovaj izuzetno obrazovani čovjek (studirao je teologiju i filozofiju u Rimu i doktorirao na oba fakulteta) postao prvi domicilni, crnogorski, nadbiskup (rođen na tlu Crne Gore). Dobrečić će ovu dužnost obavljati od 1912. do smrti, 1955, možda u najburnijem i najtežem periodu u razvoju crnogorske države. ,,Naimenovanjem dr Nikole Dobrečića za barskog arcibiskupa stabilizovali su se jedno vrijeme odnosi između Crne Gore i Vatikana“[26] nastali odugovlačenjem Svete stolice da donese konačno rješenje i potvrdi izbor barskog nadbiskupa koji bi odgovarao objema stranama.

Balkanski ratovi  i Prvi svjetski rat

Uticaj Austro-Ugarske i skadarska kriza

Čak ni nakon dugotrajnih pregovora i konačnog sporazuma između Crne Gore i Vatikana uticaj Austrougarske na katoličke albanske vjernike nije oslabio. U susret Balkanskim ratovima i tokom jačanja nacionalističkih pokreta Austrougarska je izdvajala značajna sredstva za finansiranje katoličkih Albanaca u Skadru, čak je nudila pomoć i nadbiskupu Milinoviću koji je tu pomoć odbijao uprkos lošoj finansijskoj situaciji Barske nadbiskupije i nedostatku finansija za izgradnju hramova i finansiranje crkvenih velikodostojnika. Kulminacija nadolazećih „velikih ideja“ i još većih teritorijalnih pretenzija eskaliraće početkom Balkanskih ratova 1912. godine. Nasljednik Milunovića, Nikola Dobrečić otvoreno će podržavati knjaževe pretenzije na grad Skadar. “Pisao je i svojim prijateljima u svijetu o skadarskoj krizi nastaloj zbog protivljenja velikih sila, prije svega A-U, da Crna Gora zadrži osvojeni Skadar /…/ i teritorije koje je svojom hrabrošću i zaslužila. Na teritorijama oslobođenim u balkanskom ratu koje su pripale Crnoj Gori živjelo je oko 25 hiljada Albanaca katolika”.[27] Stvaranjem ideje o autonomnoj Albaniji mnoga albanska plemena okrenuće se Skadarskoj nadbiskupiji a ostatak, posebno plemena sa sjevera Albanije, poput Mirdita, već su od 1888. priznali Austro-Ugarsku za svog zvaničnog zaštitnika (čime se monarhija otvoreno uplela u albansku politiku). U tom periodu Barski nadbiskup održava jake veze sa Meri de Valom preko kojih demantuje naklonjenost Vatikana Skadru, čak, nakon slučaja ubistva fratra Palića i stvaranja mješovite komisije, biva pozvan u Vatikan kako bi odmah suzbio tj. preduprijedio mogućnost da se isto ubistvo iskoristi u političke svrhe protiv Crne Gore. Sve više rastući sukobi tokom Balkanskih ratova i proširenje crnogorske teritorije doprinijeće stvaranju anticrnogorskih emocija albanskog stanovništva na teritoriji Crne Gore zbog čega će crnogorske vlasti (Ministarstvo prosvjete i crkvenih poslova) preko barskog nadbiskupa Dobrečića pokušati da katoličke Albance što prije asimiluje pod svoju jurisdikciju. No, Dobrečić nalazi da je ovaj zahtjev neosnovan insistirajući da ova odluka morala biti ozvaničena regulisanjem odnosa Barske i Prizrenske nadbiskupije tj. da to “bude utvrđeno novim sporazumom između Svete Stolice i crnogorske Vlade. Nadbiskup objašnjava da, prema kanonskom pravu, Papa najprije treba izdati breve (povelja, dekret) kojim se župe u novim oblastima otcjepljuju od biskupija kojima pripadaju, pa se tek onda mogu pripojiti Barskoj nabiskupiji”[28]. I ma koliko se predstavnik Vlade, ministar Gavrilo Cerović, pozivao na “gotovo istovjerno rješenje koje postoji u tek potpisanom Konkordatu između Kraljevine Srbije i Svete Stolice”[29] i član 3. Konkordata (pod crkvenom jurisdikcijom barskog nabiskupa biće svi katolici u Crnoj Gori), “Dobrečić podsjeća ministra prosvjete da je odmah nakon balkanskih ratova ponudio crnogorskoj vladi da bude posrednik između nje i Svete Stolice u regulisanju ovog pitanja. Dobrečić smatra da je krivnja za probleme koji postoje zbog njegovog nerješavanja na crnogorskoj vladi, koja nije na vrijeme posvetila pozornost njegovu prijedlogu”[30].  Već 1914. susjedna Srbija potpisuje sporazum sa Vatikanom zbog čega novoosvojene oblasti koje je Barska nadbiskupija htjela da prisvoji ostaju pod jurisdikcijom nadbiskupije druge države. Ovo pitanje neće biti riješeno sve do nestanka Crne Gore 1918. godine.

Balkanski ratovi

Balkanski ratovi (1912-1913), i u geopolitičkom i u demografskom smislu, izmijenili su sliku Balkana, ali interesi velikih sila da ostvare dominaciju na ovom trusnom području nijesu se smanjili. Crnogorska vojska je oslobodila znatne teritorije koje su pripadale Skadarskom vilajetu sa izvjesnim brojem katoličkog življa koje je bilo pod jurisdikcijom Skadarske nadbiskupije (mojkovačku, beransku, bjelopoljsku, rožajsku, pljevaljsku, plavsku, gusinjsku kao i pećku i đakovačku oblast i Skadar sa okolinom). Lojalnost crnogorskom kralju Dobrečić potvrđuje pravdanjem i podržavanjem Nikolinih aspiracija da oslobodi Skadar i pripoji ga Crnoj Gori. ,,Još dok je boravio u Rimu, Dobrečić piše opširnu poslanicu na italijanskom jeziku sveštenstvu i narodu. U njoj ima puno lijepih riječi prema kralju Nikoli. Dobrečić se zalaže za namjere i ideje kralja da oslobodi Skadar, nekadašnju prestonicu Balšića“.[31] Istovremeno, kao primas srpski (još 1902. Milinović je od Pape dobio dozvolu da tituli nadbiskupa barskog doda i titulu primasa Srbije), Dobrečić održava živu prepisku punu uzvišenih osjećanja sa srpskim kraljem Petrom, a, u isto vrijeme, o svim događanjima u Crnoj Gori obavještava Meri Del Vala. No, Nikoline pretenzije na oslobođene teritorije, prvenstveno na Skadar, ne odgovaraju interesima velikih sila (posebno Austro-Ugarske koja je nastojala da ostvari protektorat nad katoličkim sveštenstvom i stanovništvom na oslobođenim teritorijama).  Uplitanja velikih sila u odnose  na Balkanu potvrđuju i tekstovi u tadašnjoj evropskoj štampi, a 1910-1911. u crnogorskoj štampi „tada je iznesena tvrdnja da je sjeverna Albanija (Skenderija), u stvari, „turska Zeta“.  Početkom 1911. godine objavljena je i brošura „Crna Gora i Skenderija“, koja je trebalo da pruži istorijsku argumentaciju za osnovanost crnogorskih aspiracija prema Albaniji“, tj. na Skadar i okolinu pa do rijeke Mate i Dukađina [32]. Sve ovo prouzrokuje tzv. skadarsku krizu. S obzirom da je na područjima koja je u balkanskim ratovima oslobodila Crna Gora živjelo oko 25 000 Albanaca katolika (a koji su bili pod Prizrenskom biskupijom i Skadarskom nadbiskupijom), jasni su bili Dobrečićevi napori da podrži i zastupa interese Crne Gore. Snovi o pripajanju Skadra Crnoj Gori biće okončani nakon Prvog balkanskog rata Londonskom mirovnom konferenciom i stvaranjem nove nezavisne države Albanije u čijem sastavu će Skadar ostati, na insistiranje velikih sila a na štetu Crne Gore. „ Kraj balkanskih ratova donio je Crnoj Gori još jedan problem, možda i najveći. S protjerivanjem Osmanskog carstva sa Balkana nestao je i razlog koji je Crnu Goru činio važnim za velike sile, prvenstveno za Rusiju. Zbog toga je ruska politika poslije 1913. godine sve otvorenije zastupala stanovište da je Crna Gora završila svoju državnu misiju i da je poslije uklanjanja Osmanskog carstva sa Balkana treba pripojiti Srbiji.“[33]

Prvi svjetski rat i period do 1918.

Uoči Prvog svjetskog rata Dobrečić se aktivno uključio u rješavanje pitanja konkordata između Srbije i Svete stolice (potpisan u junu 1914. godine), smatrajući da mu na to daje pravo titula primasa srpskog. „Barski acibiskup savjetovao je kralja Nikolu da se u budućim pregovorima Srbije i Vatikana barskoj arcibiskupiji mora garantovati srpsko primatstvo. Istovremeno, zalagao se da se u Baru osnuje jedno zajedničko sjemenište (za Srbiju i Crnu Goru) u kojem bi se školovali rimokatolički sveštenici u „srpsko-patriotskom duhu“. Dobričić je bio uvjeren da njemu kao srpskom primasu pripada misija posrednika između Vatikana i Srbije povodom Konkordata.“[34]

U periodu od 1914. do 1916, kada Crna Gora krvari u bitkama na hercegovačkom, crnogorskom i sandžačkom frontu, barski nadbiskup se bavi rješavanjem nesuglasica sa crnogorskom vlašću (Ministarstvom prosvjete i crkvenih poslova kao i Ministarstvom unutrašnjih djela) oko pitanja izbora tajnika, finansija i cenzurisanja korespondencije. Naime, kako kaže Ž. Andrijašević, „Zbog povjerljivog karaktera korespondencije Nadbiskupije, državna je vlast željela i da njezin tajnik bude osoba apsolutno lojalna crnogorskoj vlasti. /…/ Namjera Ministarstva da utječe na izbor tajnika Nadbiskupije mogla je imati utemeljenje u odredbi Konkordata koja barskom nadbiskupu jamči apsolutnu nadležnost samo u duhovnim poslovima i nadzoru nad svećenstvom, a državi daje pravo imenovanja i postavljenja“.[35] Interesantno je i Dobrečićevo odbijanje da se ,,nametne kao duhovni poglavar katolika u oblastima koje su nakon balkanskih ratova pripale Crnoj Gori“[36].

O odnosima Crne Gore i Svete stolice za vrijeme Prvog svjetskog rata istorijski izvori su relativno oskudni, osim Dobrečićeve prepiske. Tako je, nakon smrti pape Pija X, Dobrečić, u oktobru 1914, poslao pismo kralja Nikole I Petrovića Benediktu XV povodom njegovog izbora za papu a upravo preko Barskog nadbiskupa crnogorskom ministru spoljnjih poslova je proslijeđeno zvanično obavještenje o izboru novog pape. Znatan dio Dobrečićeve prepiske odnosi se na materijalni položaj crkve i sveštenstva te pomoći koja je dobijana i, uglavnom, usmjeravana na pomaganje ratovima iscrpljenom i osiromašenom crnogorskom stanovništvu. Dobrečićeva briga o pastvi, i uopšte o stanovništvu Crne Gore bez obzira na vjersku pripadnost, posebno je  značajna u vrijeme kriznih (ratnih i poratnih) dešavanja kada, i kao predsjednik Crvenog krsta, interveniše čak i kod okupatorskih vlasti za oslobađanje ili poboljšanje uslova za zarobljene crnogorske vojnike, otvara narodne kuhinje i ,,sirotinjske zaklade“, brine za ranjenike i zarobljenike o čemu svjedoči ,,autentično pismo od pape Benedikta XV  u kojem ga papa obavještava o položaju sveštenika i ratnih zarobljenika u Galiciji“[37].

„Odanost Svetoj Stolici, zaštita katoličke vjere u Crnoj Gori i odbrana interesa Barske nadbiskupije, koji su bili zajamčeni Konkordatom, bila su tri glavna principa kojih se Dobrečić držao u odnosima sa crnogorskom vlašću /…/ Sve dok je Crna Gora postojala kao nezavisna država, nadbiskup Dobrečić je prilično uspješno usklađivao svoju nabiskupsku dužnost i podaničku lojalnost“, kaže Živko Andrijašević[38] dok Š. Rastoder bilježi: „Dobrečić je, kao poglavar rimokatoličke crkve u Crnoj Gori znatno doprinio ujedinjenju Crne Gore i Srbije, odnosno ujedinjenju uopšte. Treba i to imati na umu da tadašnja zvanična politika Vatikana nije bila naklonjena ujedinjenju uopšte.“[39] „Barski arcibiskup dr Nikola Dobrečić u osnovi prihvata poglede J.J.Štrosmajera (zato su ga i nazvali „crnogorski Štrosmajer“) posebno u dijelu odnosa rimokatoličke i pravoslavne crkve /…/ Dobrečić je bio blizak shvatanjima ekumenizma, tvrdeći da su pravoslavna i katolička „dvije sestrinske crkve“.“[40] Možda je to objašnjenje za ozbiljne optužbe na račun Dobrećevog djelovanja iz zapisa Jovana Plamenca u kojima ,,Plamenac  konstatuje da je u danima „kad je bilo na dnevnom redu pitanje o vaspostavi Crne Gore“, dr Nikolaj Dobrečić, nadvladika barski i primas srpski, ustao  protivu vaspostave Crne Gore i perom i riječju i djelom“ /…/ Dobrečić (je), kao poglavar rimokatoličke crkve u Crnoj Gori znatno doprinio ujedinjenju Crne Gore i Srbije, odnosno ujedinjenju uopšte. Treba i to imati na umu da tadašnja zvanična politika Vatikana nije bila naklonjena ujedinjeju. Prema riječima Đura Čejovića, narodnog poslanika i bivšeg ministra iz Bara s kraja 1939. godine, navodno je Franš D# Epere izjavio „da nije bilo srpskog primasa i njegove odlučne riječi teško bi saveznici dali pristanak za ujedinjenje Crne Gore sa Srbijom“.[41]

Gubitak samostalnosti i okupacija Crne Gore 1918. godine značili su i prestanak validnosti Konvencije. No, ona ostaje ključni dokument i centralni događaj u odnosima Svete stolice i Crne Gore (posebno u periodu između 1878. i 1918. godine) a Crna Gora prva južnoslovenska zemlja, prva na Balkanu i prva dominantno pravoslavna zemlja  koja je  potpisala ovakav sporazum. Kako konstatuje crnogorski istoričar Ž. Andrijašević: „Poslije stvaranja Kraljevine SHS, uspostavljeno je i novo ustrojstvo svih vjerskih zajednica  koje su djelovale na njenom prostoru. Crnogorska crkva postala je dio obnovljene Srpske pravoslavne crkve, a Barska nadbiskupija, vjerska insistucija crnogorskih katolika, postala je dio Biskupske konferencije, jedinstvene organizacije za rimokatoličku crkvu na prostoru Kraljevine. Sličnu sudbinu doživjela je i Islamska zajednica Crne Gore, koja je pripojena Islamskoj zajednici Srbije i stavljena pod vlast muftije u Beogradu.“[42]

Zaključak

Pokušaj Svete stolice da potpisivanjem novog konkordata sa Kraljevinom Jugoslavijom 1935. godine osigura prava katolika na ovim prostorima nije uspio (SPC se snažno usprotivila pa nije došlo do potpisivanja tj. ratifikacije) a sve do 21. vijeka crkvena pitanja biće uređiva raznim zakonskim i podzakonskim aktima (Ustavom, zakonima o vjerskim zajednicama i protokolima). Nakon ponovnog sticanja samostalnosti i suverenosti, na referendumu 2006. godine država Crna Gora ponovo započinje pregovore sa Svetom stolicom, što rezultira potpisivanjem Temeljnog ugovora, 24. juna 2011. Ovaj Ugovor koji je stupio na snagu 21. juna 2012. (nakon ratifikacije) sačinjen je po svim standardima savremene demokratije. No, Konvencija iz 1886. godine svakako čini osnov diplomatske saradnje Crne Gore i Vatikana tj. Svete stolice kao i temelj multietničkog, multinacionalnog i multivjerskog suživota i ustrojstva moderne građanske Crne Gore.

Konkordat 1886. godine – Ilustracija preuzeta iz “Monumenta Montenegrina Vaticana”

„Dominantno zanimanje za političku povijest Crne Gore uvjetovalo je da mnogi aspekti socijalnih odnosa u Crnoj Gori, kao i prošlost mnogih institucija koje su djelovale na njezinu prostoru, ostanu nedovoljno istraženo područje.“[43]. Uzrok tome mogu biti kako mogući nedostatak ili nedostupnost relevantnih istorijskih izvora tako i višedecenijska nezainteresovanost crnogorskih naučnika (uz izuzetak tek nekoliko posvećenih istoričara) ili „istraživanja“ profilisana dnevno-političkim potrebama aktuelnih političkih aktera (kako u našoj zemlji, tako na Balkanu i šire). U vrijeme kada Crna Gora stremi da se, kao punopravna članica, vrati u društvo savremenih evropskih zemalja, možda ovaj rad posluži kao podstrek da se temeljitije i ozbiljnije pozabavimo njenim političkim relacijama kroz viševjekovnu istoriju i postojanje.

Literatura

  1. Andrijašević Živko i Rastoder Šerbo: ,,Istorija Crne Gore“, Centar za iseljenike, Podgorica, 2006.
  2. Andrijašević Živko: ,,Istorija Crne Gore u 65 priča“, Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, Podgorica, 2018.
  3. Andrijađević Živko: ,,Crnogorska istorija“, Nova Pobjeda, Podgorica, 2019.
  4. Andrijašević Živko: ,,Crnogorska istorija“, Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, Podgorica, 2020.
  5. Andrijašević Živko: ,,Crnogorska država i Barska nadbiskupija (pet pisama barskog nadbiskupa Nikole Dobrečića“, Hrvatski institut za povijest – Časopis za suvremenu povijest br.2, Zagreb, 2010.
  6. Jakulj Ivan: ,,Međunarodni ugovor Svete stolice i Crne Gore: povijesno-pravni vid“, Katolički bogoslovni fakultet Sveučilišta u Splitu – ČSP ,,Crkva u svijetu” br. 2, Split, 2013.
  7. ,,Monumenta Montenegrina Vatikana“, Ministarstvo kulture Crne Gore, Cetinje, 2020.
  8. Rastoder Šerbo i  Rastoder Jasmina : ,,Dr Nikola Dobrečić – arcibiskup barski i primas srpski“, Mediteran-Budva i Kulturno prosvjetna zajednica-Bar, 1991.
  9. Roganović Stanko i Špadijer Marko: ,,Diplomatska poslanstva u kraljevini I knjaževini Crnoj Gori” , Montenegrina – digitalna biblioteka crnogorske kulture, 2011.

Vukićević Boris: ,,Organizacija diplomatije Svete Stolice i njen istorijski razvoj“, Fakultet političkih nauka Univerziteta Crne Gore, Podgorica

[1] Šerbo Rastoder, Jasmina Rastoder: ,,Dr Nikola Dobrečić – arcibiskup barski i primas srpski“, Mediteran-Budva i Kulturno prosvjetna zajednica-Bar, 1991, str. 6.

[2] Boris Vukićević: ,,Organizacija diplomatije Svete Stolice i njen istorijski razvoj”, Fakultet političkih nauka Univerziteta Crne Gore, Podgorica, 2011, str. 32.

[3] Ibidem, str. 33

[4] Ibidem

[5] Ibidem, str. 41

[6] Preuzeto sa: https://www.montenegrina.net/pages/pages1/istorija/duklja/dukljanski_zetski_kralj_mihailo_vojislavljevic.htm

[7] „Monumenta Montenegrina Vaticana“, Ministarstvo kulture Crne Gore, Cetinje, 2020, str 326.

[8] Ivan Jakulj: ,,Međunarodni  ugovori Svete Stolice i Crne Gore: Povijesno-pravni vid” – preuzeto iz ,,Crkva u svijetu” br. 2, 2013, str. 239.

[9] Živko Andrijašević: „Istorija Crne Gore u 65 slika“, str 124. i 232; Živko Andrijašević i Šerbo Rastoder: „Istrorija Crne Gore“, str. 225; „Monumenta Montenegrina Vaticana“ str. 149.

[10] Šerbo Rastoder i Jasmina Rastoder: „Dr. Nikola Dobrečić Dobrečić – arcibiskup barski i primas srpski“, Mediteran-Budva i Kulturno prosvjetna zajednica-Bar, 1991, str.  12.

[11] „Monumenta Montenegrina Vaticana“, str.166

[12] Po „Monumenta Montenegrina Vaticana „ , str. 145, 150, 204

[13] Monumenta Montenegrina Vaticana. Ministarstvo kulture Crne Gore, 2020, str. 330.

[14] Ivan Jakulj: ,,Međunarodni ugovori Svete stolice i  Crne Gore: Povijesno-pravni vid” – preuzeto iz ,,Crkva u svijetu” br. 2, 2013, str. 260.

[15] Šerbo Rastoder i Jasmina Rastoder: ,, Dr Nikola Dobrečić – arcibiskup barski i primas srpski“, Mediteran-Budva i Kulturno prosvjetna zajednica-Bar, 1991, str. 13.

[16] Stanko Roganović i Marko Špadijer: ,,Diplomatska poslanstva u kraljevini i knjaževini Crnoj Gori” – Montenegrina – digitalna biblioteka crnogorske kulture –  https://montenegrina.net/nauka/istorija/crna-gora-u-xix-v/vladavina-knjaza-kralja-nikole/diplomatska-poslanstva-u-kraljevini-i-knjazevini-crnoj-gori-stanko-roganovic-marko-spadijer/

 

[17] Po Monumenta Montegrenina Vaticana, Ministarstvo kulture Crne Gore, Obod-Cetinje, Cetinje, 2020. str. 161

[18] Ibidem, 283

[19] Ibidem, 193

[20] Ibidem, 332

[21] Ibidem, str. 408.

[22] Ibidem, str. 423.

[23] Ibidem, str. 425.

[24] Živko Andrijašević: ,,Crnogorska istorija“, Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, Podgorica, 2020, str. 233.

[25] Živko Andrijašević: ,,Istorija Crne Gore u 65 priča“, Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, Podgorica, 2018, str. 120.

[26] Šerbo Rastoder i Jasmina Rastoder:,,Dr Nikola Dobrečić – arcibiskup barski i primas srpski“, Mediteran-Budva i Kulturno prosvjetna zajednica-Bar, 1991, str.  23.

[27] Ibidem, str. 24.

[28] Živko Andrijašević: „Crnogorska država i Barska nadbiskupija ( pet pismama barskog nadbiskupa Nikole Dobrečića)“, str. 471.

[29] Ibidem

[30] Ibidem, str 472

[31] Šerbo Rastoder i Jasmina Rastoder: ,,Dr Nikola Dobrečić – arcibiskup barski i primas srpski“, Mediteran-Budva i Kulturno prosvjetna zajednica-Bar, 1991, str. 23.

[32] Živko Andrijašević: ,,Crnogorska istorija“, Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, Podgorica, 2020, str. 271.

[33] Ibidem, str. 275.

[34] Šerbo Rastoder i Jasmina Rastoder: ,,Dr Nikola Dobrečić – arcibiskup barski i primas srpski“, Mediteran-Budva i Kulturno prosvjetna zajednica-Bar, 1991, str. 26.

[35] Živko Andrijašević: „Crnogorska država i Barska nadbiskupija (Pet pisama barskoga nadbiskupa Nikole Dobrečića)“, str.468.

[36] Ibidem, str. 471.

[37] Šerbo Rastoder i Jasmina Rastoder: ,,Dr Nikola Dobrečić – arcibiskup barski i primas srpski“, Mediteran-Budva i Kulturno prosvjetna zajednica-Bar, 1991, str. 28.

[38] Živko Andrijašević: „Crnogorska država i Barska nadbiskupija ( pet pismama barskog nadbiskupa Nikole Dobrečića)“, str. 473.

[39] Šerbo Rastoder i Jasmina Rastoder: ,,Dr Nikola Dobrečić – arcibiskup barski i primas srpski“, Mediteran-Budva i Kulturno prosvjetna zajednica-Bar, 1991, str. 32.

[40] Ibidem, str. 100.

[41] Ibidem, str. 32.

[42] Živko Andrijašević: ,,Istorija Crne Gore u 65 priča“, Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, Podgorica, 2018, str. 157.

[43] Živko Andrijašević: „Crnogorska država i Barska nadbiskupija (Pet pisama barskoga nadbiskupa Nikola Dobrečića“, str. 466.

Odgovori

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena.