“SULA RADOV U SVOM VREMENU” – Prof. dr Branislav Radulović

PORTRET: Sula Radov Radulović, rad Slavenka Rakočevića Rakoča

 Prof. dr Branislav RADULOVIĆ ^[1]

 Prikaz reprint izdanju knjige  „SULA RADOV U SVOM VREMENU“ autora Vukote B. Radulovića

                                                                                                                                               „Ne tražim mnogo, do koru hljeba da nijesam gladan,                                                                                                                                                               knjigu da nijesam slijep i slobodu da smijem zborit“ – Sula

Udruženje pravnika Crne Gore, u saradnji sa „Službenim listom“ Crne Gore, priredilo je i posthumno objavilo reprint izdanje knjige „Sula Radov u svom vremenu“ autora Vukote B. Radulovića, u prilog obilježavanja jubileja 180 godina od početaka školstva u Komanima, koji se veže za  crnogorskog i katunskog kapetana, sudiju, senatora i mudraca – Sulu Radova.

U sačuvanim predanjima zapamćen kao Sula, Kostadin Radov Radulović, rođen u Komanima – Katunska nahija (oko) 1790. godine, ostao je upamćen kao mudar čovjek, pravednik i narodni sudija, čije su presude bile „pravične, oštre i jezgrovito sročene, štiteći pravoga, a pogađajući krivoga“. U knjizi „Istorija crnogorskog sudstva“ dr Čedomir Bogićević ga opisuje i kao „utemeljivača umne orijentacije crnogorske škole prirodnog prava“ i stoga, Udruženje pravnika Crne Gore ima razlog više, da u prilog proslave sopstvenog jubileja – obilježavanja 90 godina od osnivanja prve nacionalne asocijacije crnogorskih pravnika (1933. godine), izdavanjem (reprintom) ove knjige sačuva dio vrijedne crnogorske istorijsko-pravne baštine i zaostavštine, koju je autor Vukota Radulović strpljivo, studiozno i predano sakupio i u ovoj knjizi objedinio.

Po priznanju njegovih savremenika Sula Radov je bio jedan od najznačajnijih i najmudrijih Crnogoraca i Katunjana svog vremena, kapetan, sudija, senator i gvardijan, čije usmeno predanje i poruke, do prvog objavljivanja ove knjige (2003. godine) nijesu bile u dovoljnoj mjeri, u ovom formatu, sačuvane. Izuzetak predstavljaju knjige “Dante i Sula Radov”, autora Čeda Vukovića iz 1966. godine, „Sula Radov – izreke i anegdote“ priređivača Bora Vujačića iz 1974. godine i “Sula Radov (Evropski racionalizam i crnogorsko običajno pravo)” dr Čedomira Bogićevića iz 2015. godine. Nešto ranije, godinama unazad uspješno su organizovani „Dani Sule Radova“ na kojima su svoja saznanja o njemu predočila značajna imena crnogorske nauke i kulture, ali nažalost izložena predavanja, govori i saopšteni eseji do danas nijesu sistematizovani i objavljeni u zborniku radova ili sličnoj publikaciji. Upravo zato publikovanje reprint knjige „Sula Radov u svom vremenu“, dvije decenije nakon prvog izdanja, ima posebnu vrijednost, jer usljed malog tiraža prvo štampano izdanje više nije dostupno svim zainteresovanim čitaocima i poštovaocima Suline zaostavštine.

Za života Sula Radov zavrijedio je oreol i simbol „narodnog mudraca“ i nedugo zatim postao prepoznat kao “crnogorski Sokrat” i ličnost od izuzetnog značaja za etiku, kulturu i tradiciju Crnogoraca. U znak priznanja, nakom smrti 1872. godine, knjaz Nikola ga je sahranio pred Vlaškom crkvom na Cetinju, na taj način odajući mu počast za njegove izuzetne zasluge.

Sula Radov u crnogorskom nacionalnom biću, po ocjeni autora, „postao je simbolika narodnog duha i patrijahalne Crne Gore, njegov zaštitini znak i duhovna svojina sa trajnim pamćenjem i značenjem.“

Ostale su kao „riznica narodnog blaga“ njegove umne misli i poruke: „Pravdu ćeraj, ma je ćeranjem ne ubij“, „Sudija ne može biti bolećiv čovjek – on mora biti istinit i pravičan“, „Samo istinit čovjek može biti sudija i ako je vješt da na malome pronikne u veliko, a da iz velikog ne zakloni malo – iza kojega, počesto, istina čami“. Posebno su se izdvojile izreke poput: „Zakon koji ne čuva pravdu nije zakon“ i „Ne idi zagonom, no zakonom“. Iako izrazito  mlad, 1804. godine Sula je uzeo učešće u radu Praviteljstva suda crnogorskog i brdskog (Senat  – Kuluk), kao jedan od 48 biranih Crnogoraca I kasnije postao član Gvardije (1832/40 – 1851. godine) i ubrzo stekao epitet najpravičnijeg  i najumnijeg gvardijana i kapetana – sudije.

Posebno vrijedi istaći podatak, u prilog obilježavanja jubileja 180 godina od početaka školstva u Komanima, da je 1843. godine, kako je zapisano u „Ljetopisu škole komanske“, počela sa radom prva škola u ovom plemenu „nastojanjem tadašnjeg komanskog kapetana, vrlo pametnog i u narodu poznatog čovjeka, Sule Radova Radulovića“, u kući u selu Milate, koju je besplatno za tu namjenu ustupio Veliša Radulović i čiji je rad trajao oko tri godine. Od tada, sve do 1873. godine, stalne škole u ovom plemenu nije bilo, kada se uz „nalog vrhovnih prosvjetnih vlasti“ popu Simu Raduloviću, obnavlja škola kod saborne plemenske crkve u Komanima, u mjestu Dolovi i za učitelja postavlja Jovan Markov Radulović.

Sula Radov, zasigurno je ne samo moralni uzor, narodni filozof i mudrac, pametar, sudija i plemenski kapetan već i vrijedan orjentir za sadašnje i buduća vremena, koja traže odgovore na mnoga društvena i druga pitanja. U vremenu kada su „krv i mač branili slobodu, a pravda je čuvala“, najbolji opis Sule Radova dao je njegov savremenik Jole Piletić na upit knjaza Nikole „ko je ova dva dobra u naš vakat sastavio.“ Piletićev odgovor je bio: „Sula, gospodaru. Đe je sablja sijevala i đeferdar grmio, bio je među prvima, a đe se pravda čuvala i riječ carovala, prvi su bili do njega.“

Podsjećajući da je bio savremenik četiri vladara iz kuće Petrovića, Dr Novak Kilibarda, u svom eseju o Suli, navodi: “zapazio ga je najmudriji – Petar I, čin kapetana dao mu je najpametniji – Petar II, raskapetanio ga je najžešći – Danilo I i rehabilitovao najvještiji Nikola I”. Opisujući Sulu kao „izrazitog izdanka crnogorske duhovne aristokratije i stare demokratije“, prof. dr Branislav Kovačević svojevremeno je zapisao: „Među junacima je bio mudrac, a među mudracima je bio vitez, među književnicima nepismen se izdvojio svojom pismenošću i mudrošću. Među plemenskim kapetanima i sudijama ličio je na starozavjetne proroke.“

Autor Vukota Radulović (1944 – 2018), koji je knjigu posvetio „sljedbenicima Sulina djela“, marljivo je sakupio i time sačuvao faktografsku i ukupnu građu o Suli Radovom. Posebno se u knjizi izdvajaju sistematizovani zapisi o izrekama i porukama, koje prati i autorova analiza i prikaz ukupnog crnogorskog društvenog ambijenta i vremena u kojem su nastale. Time je na uspješan i studiozan način sačuvan vrijedan dio običajnog prava i crnogorske tradicije, osobitio tradicije Katunske nahije i Komana u kojim je Sula živio i stvarao, čime ova knjiga ima izvjesnu formu kodifikacije do sada objavljenog i sačuvanog o njemu. Autor, koji je po osnovnoj vokaciji bio sociolog, teoretičar socijalnog rada i socijalne politike, bio je i “urednik naučnih časopisa, etičar, poznavalac crnogorskog etosa i crnogorske tradicije, autor mnogih naučnih studija i pisac velikog broja djela u oblasti socijalne patologije“, kako se navodi se u In memoriam-u publikovanom u “Pravnom zborniku” (broj 01/2008), koji u znak poštovanja i sjećanja na Vukotu B. Radulovića, u ovom izdanju njegove knjige ponovo objavljujemo.

Knjiga „Sula Radov u svom vremenu“ strukturirana je u devet tematskih cjelina, dajući cjelovitu sliku crnogorskog društva u vremenu Sule Radova. U dvije prve cjeline autor stavlja akcenat na ulogu i značaj dinastije Petrović u razvoju crnogorskog društva i države, sa posebnim osvrtom na moralno psihološke odlike narodnog života u tom dobu. Narednih sedam cjelina su posvećene samom Suli, kroz sačuvane i zapisane anegdote, te prikaz istog kao narodnog filozofa i pametara, sa posebno obrađenim segmentima socijalne misli Sule Radova kao „tragaoca za moralnom suštinom čovjeka i društva i čovjeka etičara i narodnog prosvetitelja“. Na samom kraju autor daje sistematizovane anegdote, izreke i odgovore Sule Radova koje su u ovoj knjizi objedinjeni i time sačuvani od zaborava. Nažalost, ne postoji fotografija koja bi svjedočila o izgledu Sule, za koga se zna da se u mladosti istakao ličnom hrabrošću i da je od posljedica ranjavanja ostao hrom. Takođe, do danas ostala je „misterija“ kako je nastao njegov nadimak – Sula.

Udruženje pravnika Crne Gore, publikovanjem reprint izdanja knjige „Sula Radov u svom vremenu“, posthumno odaje priznanje autoru za njegovo pregalaštvo i značajan intelektualni i stvaralački napor i omogućava da  njegova istraživanja i sačuvana građa, sistematizovana u ovoj knjizi, i dalje ostanu dostupni budućim generacijama, koje će u izrečenim životnim mudrostima Sule Radova imati životnu, profesionalnu ili moralnu inspiraciju i uzor. Stoga je bila privilegija, ali i profesionalna obaveza pokrenuti inicijativu i obezbjediti objavljivanje (reprinta) ove knjige, koja zavređuje da nađe mjesto u biblioteci ne samo svakog Crnogorca, Katunjanina i Komanina, već u biblioteci pravnika, sociologa, politikologa, istoričara i svakog drugog građanima koje teži da oplemeni svoja saznanja o jednom vremenu i jednoj osobito vrijednoj ličnosti kakav je bio Sula Radov.

Cijenjeći potrebu da i buduće generacija crnogorskih pravnika sačuvaju saznanja i upoznaju se sa zaostavištinom plemenskog kapetana, sudije i senatora Sule Radova Udruženje pravnika Crne Gore pokrenulo je inicijativu da jedan o amfiteatara  na Pravnom fakultetu Univerziteta Crne Gore ponese ime po njemu i da se postavi spomen obilježje njemu u čast.

Objavljivanjem reprint izdanja knjige Vukote Radulovića ispunjen je i moj lični zavjet prema autoru i posveti na poklonjenoj knjizi „Sula Radov u svom vremenu“ (Komani – septembar 2003. godine), njegovoj porodici, Komanima i svim plemenicima, crnogorskoj pravničkoj zajednici, i u konačnom, ispunjena obaveza da se sačuva vrijedna zaostavština umnog Sule Radova, koju ova knjiga čuva od zaborava.

[1]           profesor na Pravnom fakultetu Univerziteta „Mediteran“