O PROMJENI JEDNOG PREZIMENA – Prof. dr Draško Došljak
O PROMJENI JEDNOG PREZIMENA
(Peđa Milosavljević – slikar beranskog porijekla)
Piše: prof. dr Draško Došljak
Prezimena su temeljni pokazatelji etničkog i jezičkog trajanja. U njima su sačuvane stare jezičke pojave, semantička obilježja, a ujedno su i svjedoci materijalne i duhovne kulture naroda u kojima su nastala i u kojima se čuvaju. Prezimena sadrže i jezičke i vanjezičke elemente i tamo gdje su nastajala i tamo gdje su u upotrebi. Naši preci, u davnoj prošlosti, nijesu imali prezimena. Mi danas dobijamo prvo parezime pa lično ime. U ranijim epohama, u okolnostima drugačijeg načina života i nivoa društvenoga razvoja, kako piše Petar Šimunović, prezime nije bilo ni potrebno niti je moglo imati nekakvu posebnu važnost. Razvojem društva stvara se potreba za uvođenjem i prezimena, da bi u drugoj fazi ono postalo nasljedna kategorija. Prezime je to pomoću kojeg vršimo, između ostaloga, identifikaciju pojedinca u društvu. Ono je i pokazatalje da je neko postojao i da postoji. Jedan od razloga promjene prezimena je i krvna osveta, zamagljivanje identiteta, što pokazuje i promjena prezimena kod direktnog pretka velikog slikara, diplomate i književnika Predraga – Peđe Milosavljevića, čiji neposredni preci su nosili beransko prezime Veljić, sa poličkog sela Babino.
Istoričar umjetnosti i slikar Zdravko Vučinić (Mojkovac, 1943) je objavio odličnu monografiju o slikaru Predragu – Peđi Milosavljeviću (1908 – 1989), gdje, upravo, pronalazimo podatke o promjeni porodičnog prezimena Veljić u prezime Milosavljević. Na početnim stranicama ove monografije, u poglavlju „Vreme odrastanja – godine nemira i neizvesnosti“, Vučinić, na osnovu brošure Peđinog oca Svetolika „Naše poreklo“, zapisuje: „Predrag Milosavljević je rođen pre jednog veka, tačnije 1908. u Lužnicama, kod Kragujevca. Njegovi preci vode poreklo od crnogorskog plemena Vasojevića. Njegov direktni predak Milosav Veljić je živeo pored Lima u selu Babino. Kao ostali srodnici, bavio se zemljoradnjom i stočarstvom. U susedstvu su živeli Arnauti sa kojima se Srbi nisu najbolje slagali, zapravo, sa njima su bili u stalnom sporenju. Milosav je 1846. ubio jednog pripadnika šiptarskog plemena, ali je i sam bio žrtva krvne osvete. Da bi prekinuli napetost i zaustavili dalje ubijanje, njegova pribrana i otresita žena Bojana je rešila da se otseli. Jedino pribežište je bio Kragujevac gde je živeo njen brat Stevan. Da bi se osvetila svome svekru koji je ‘kinjio i vređao dok je živela s mužem u njegovoj kući’, Bojana je ‘zaklela’ decu da se odreknu njegovog imena i uzmu prezime po ocu Milosavu, što su oni učinili. Od tada traje njihovo prezime Milosavljević.
Jedan od Bojaninih sinova, Radojica, inače Peđin deda, i ako je bio odličan đak, zbog pomanjkanja materijalnih sredstava, nije mogao dalje da se školuje, te se obreo na stolarski zanat. Da bi što bolje izučio zanatsku veštinu, samovoljno je proputovao Srbiju, Austro-ugarsku, Srem i Slavoniju, Mađarsku, potom se, nakon Rumunije, kao već zreo čovek,vratio u Knjaževac. Onda se, 1890. godine preselio u Kragujevac, gde je otvorio stolarsku radionicu, u kojoj se njegov unuk, Peđa, dok je bio mali, rado igrao. Peđa se sećao da je od dede dobijao igračke vešto napravljene od drveta.
Peđin otac Svetolik je bio odličan đak. Završio je za učitelja, bio je veoma vredan i obrazovan, bavio se književnošću. Bio je saradnik Politike, pisao je za decu. Majka Angelina je, takođe, bila učiteljica“.
Dakle, Peđin đed Radojica nosio je prezime Veljić, koje će u kasnijim godinama života promijeniti u prezime Milosavljević, koje će naslijediti Svetolik, Peđin otac, i svi kasniji potomci će se tako prezivati.
Porodica Milosavljević se, zbog roditeljskog poziva, često selila, tako da je 1913. godine Predrag (rođen 1908) završio prvi razred osnovne škole u Marenu, kod Kavadara gdje je otac službovao. Kada je 1914. godine izbio Prvi svjetski rat, otac je mobilisan, a majka se sa djecom preko Kosovske Mitrovice vraća u Kragujevac u kome ostaje do kraja rata 1918. godine. Poslije rata od 1919. do 1926, Peđa ide u gimnaziju u Skoplju gdje mu je otac sa službom. U Skoplju mu je profesor crtanja slikar Hristifor Crnilović, koji je kod mladog Predraga razvio ljubav ka likovnoj umjetnosti. U periodu od 1926. do 1929. godine, Peđa Milosavljević sa porodicom živi u Beogradu, gdje završava gimnaziju i 1927. godine se upisuje na Pravni fakultet u Beogradu. Paralelno sa studijama prava, pohađa slikarsku školu Jovana Bijelića, koji je bio porodični prijatelj i tamo se druži sa Đorđem Popovićem, Pavlom Vasićem i Danicom Antić, takođe, polaznicima Bijelićeve slikarske škole.
Peđa Milosavljević prvi put izlaže 1929. godine na II jesenjoj izložbi beogradskih umjetnika i od tada redovno učestvuje na: Proljećnim izložbama jugoslovenskih umjetnika i jesenjim izložbama beogradskih umjetnika. Izlaže, takođe, i sa grupama umjetnika „Oblik“ i „Dvanaestorica“ kao i na izložbama jugoslovenskih umjetnika u inostranstvu.
Kada je 1933. godine diplomirao na Pravnom fakultetu u Subotici zapošljava se u Ministarstvu inostranih poslova. U diplomatskoj službi je bio u periodu 1933-1947. Od 1947. do 1950. godine radi u Komitetu za kulturu i umjetnost Vlade SFRJ za međunarodnu razmjenu. Za dopisnog člana Srpske akademije nauka i umetnosti izabran je 1972, a za redovnog 1976. godine.
Zajedno sa svojim kolegama Petrom Palavičinijem i Brankom Popovićem, Jovan Bijelić je 1926. godine formirao grupu „Oblik“ kome pristupaju: Petar Dobrović, Živorad Nastasijević, Toma Rosandić, Veljko Stanojević, Sreten Stojanović, Sava Šumanović i Marino Tartalja kao članovi osnivači, a kasnije ovoj grupi pristupaju: Ignjat Job, Zora Petrović, Ivan Radović, Mate Razmilović, Risto Stijović, arhitekt Dragiša Brašovan. Ova grupu su sačinjavali već afirmisani likovni umjetnici. Iako formalno nije bio član grupe „Oblik“, Peđa Milosavljević je sa njima izlagao.
Predrag Peđa Milosavljević je u toku svog života izlagao na blizu 200 grupnih izložbi u zemlji i inostranstvu, a samostalne izložbe su mu bile:
- London, The Yugoslav House,
- London, St. Georges Gallery,
- Pariz, Galerija Bosc,
- Beograd, Umetnički muzej (Narodni muzej),
- Pariz, Galerija Andre Weil,
- Beograd, Umetnički paviljon, Mali Kalemegdan,
- Brisel, Galerija Georges Giroux ,
- Pariz, Galerija Andre Weil,
- Brisel, Galerija Georges Giroux oktobar,
- Dubrovnik, Palata Sponza, avgust,
- Kragujevac, Narodni muzej,
- Beograd, Sala NO grada Beograda,
- Beograd, Salon Moderne galerije,
- Kairo, Galerija lepih umetnosti,
- Beograd, Galerija Doma omladine,
- Oslo, Nacionalna galerija,
- Skoplje, Radnički dom-univerzitet,
- Beograd, Galerija Kulturnog centra,
- Beograd, Galerija Doma omladine,
- Sarajevo, Umetnička galerija,
- Mostar, Dom kulture,
- Split, Galerija umjetnina,
- Zadar, Gradska loža,
- Beograd, Salon Muzeja savremene umetnosti,
- Niš, Galerija savremene umetnosti,
- Dubrovnik, Umjetnička galerija,
- Budva, Moderna galerija i Galerija Santa Marija,
- Aranđelovac, Izložbeni paviljon,
- Novi Sad, Mali likovni salon,
- Zagreb, Izložbeni salon Doma JNA,
- Osijek, Galerija likovnih umjetnosti,
- izložba povodom 110 godina od rođenja, Beograd, Dvorska galerija.
Pored likovne umjetnosti, Peđa Milosavljević se bavio i književnošću i novinarstvom. Objavio je preko 200 eseja, mnoštvo prikaza sa izložbi u zemlji i inostranstvu, mnogobrojne kataloge i članke o umjetnicima kao i nekoliko drama: „Između trube i tišine“, knjiga eseja Nolit Beograd, 1958. godine; „Mare serenitatis“, Svijetlost , Sarajevo, 1964; „Zopir“, drama ,Nolit Beograd, 1966; i „Samuilo“, drama, izvedena u Ohridu, 1966. godine.
Predrag Milosavljević je umro 1987. godine, u Beogradu. Po njemu je nazvana jedna ulica u Beogradu, na Bežanijskoj kosi.
Predrag Peđa Milosavljević, kako piše kritika, je bio umjetnik izuzetne kulture sa svojstvima više darova. Bio je slikar nesumnjivih domašaja, međutim, ne treba zaboraviti njegovu pisanu riječ u kojoj se oprobao i ostavio više nego zanimljive priloge. Zato uz opus koji nam je ostavi s pravom treba pomenuti ovaj segment njegove aktivnosti, kao dijela ukupnog aktiviteta. Tek se tada njegov doprinos može na primjeren način zaokružiti i bolje razumjeti.
